1 Eylül 2024 Pazar
OKUMANIZI ÖNERİRİM
Karacaova: Tarih, Kimlik ve Bellek – Türk ve Müslüman İskânı
Hüsnü Yazıcı
Karacaova (Moglena), bugün Yunanistan sınırları içinde Vodina (Edessa) ile Gevgeli arasında yer alan verimli ve stratejik bir ovadır. Balkanlar’ın önemli geçiş güzergâhlarından biri üzerinde bulunması sebebiyle tarih boyunca askerî ve ekonomik açıdan dikkat çekmiştir.
Bu bölge üzerine çalışmaya 2007 yılında başladım. Osmanlı arşivleri, Yunan arşivleri, kilise kayıtları ve birincil sözlü kaynaklar birlikte değerlendirildi. Elde edilen veriler, Karacaova’nın demografik ve kültürel yapısını açık biçimde ortaya koymaktadır.
Osmanlı öncesi dönemde Karacaova’nın nüfus yapısı; yerli Slav toplulukları, Rumlar, Ulahlar ve Slavlaşmış Türk unsurlarından oluşmaktadır. Peçenek, Kuman ve Uz gibi Türk boylarının bir kısmı zamanla Slavlaşmış; dil ve kültürel dönüşüm yaşamıştır.
Bizans kroniklerinde bölge Moglena adıyla geçer. 11. ve 12. yüzyıllarda Peçenek ve Kuman Türklerinin burada bulunduğu Anna Komnene ve Zonaras tarafından kaydedilmiştir. 1184 tarihli Lavra belgesi, Kumanların bölgede yerleşik olduğunu ve vergi verdiğini göstermektedir.
Osmanlı hâkimiyeti ile birlikte Karacaova sistemli bir iskân sürecine girmiştir. Evrenos Bey komutasında yürütülen fetihlerden sonra bölgeye Evlad-ı Fâtihân kapsamında Anadolu’dan ve Rumeli’den Türk ve Müslüman nüfus yerleştirilmiştir. Bunun sonucunda Osmanlı döneminde bölge nüfusu; Evlad-ı Fâtihân, Yörük ve Konyar Türkleri ile yerli Slav unsurların birlikte yaşadığı karma Müslüman halklardan oluşan bir yapı hâline gelmiştir.
Osmanlı döneminde Karacaova köylerinin önemli bir kısmı Evlad-ı Fâtihân köyleri olarak kayıtlıdır. 1720 tarihli Müdevver Defteri’nde 18 köyün 14’ünün bu statüde olduğu görülmektedir. 1831 nüfus sayımı ise bölgede yaygın ve yerleşik Türk-Müslüman nüfusu açık şekilde göstermektedir.
Karacaova yalnızca tarım bölgesi değildir. Osmanlı ordusuna düzenli asker veren bir merkezdir. Arşiv kayıtlarına göre 1802 yılında Mısır Seferi için bölgeden 500 asker talep edilmiştir.
Bölgede dinî ve sosyal yapı da kurumsallaşmıştır. Padişah desteğiyle açılan mektepler ve vakıf sistemi bu yapının temelini oluşturur. 1893 tarihli belge, Notya köyünde padişah desteğiyle açılan mektebi doğrulamaktadır.
1912 Balkan Savaşı sonrasında Karacaova’daki eğitim kadrosunun önemli bir kısmı Anadolu’ya nakledilmiştir. 1913 tarihli Osmanlı kayıtları, Karacaova’dan Anadolu’ya öğretmen tayinlerinin yapıldığını göstermektedir.
Karacaova’nın sosyal yapısını en net ortaya koyan veriler sözlü kaynaklardır.
İskender Özsoy’un aktardığı Ali Solmaz’ın ifadesi:
“Benim köyüm Türk köyüydü. 40–50 hane Hristiyan vardı. Hristiyanlar Rum, Bulgar ve Roman karışıktı. Bize ‘ağa’ derlerdi. Ağalar, gâvurlara küçük küçük evler yapmıştı. Onlar bizim işçimizdi.”
Gustulup doğumlu Süleyman Ilgaz:
“Güstülüp Türk köyüydü. İki cami, bir mescit ve bir mektep vardı. Üç su değirmeni çalışırdı.”
Erdek Ocaklar’a yerleşen Karacaovalı mübadil Mutu Yusuf’un anlatımı, kökenin Konya–Karaman’a dayandığını ve göç sürecinin Selanik üzerinden Anadolu’ya gerçekleştiğini ortaya koymaktadır.
Mübadele sürecine dair en önemli belgelerden biri, Erzincan Mebusu ve Muhtelit Mübadele Komisyonu üyesi Hamdi Bey’in 1923 tarihli raporudur. Bu rapor Atina, Selanik, Drama ve Kavala incelemelerini içerir.
Raporda:
Karacaova ve çevresinde yaklaşık 25.000 Türk nüfus bulunduğu,
9.140 kişinin yardıma muhtaç olduğu,
Mal ve hayvan varlıklarının önemli ölçüde kaybedildiği belirtilmektedir.
Bu veriler, sözlü kaynaklardaki göç ve kayıp anlatımlarıyla örtüşmektedir.
Karacaova’daki Türk varlığı Lozan Mübadele Protokolü ile sona ermiş; bölgedeki Türk ve Müslüman nüfus Anadolu’ya göç etmiştir.
Kaynaklar ve Linkler
Anna Komnene, Alexiad
Zonaras, Epitome Historiarum
Lavra Manastırı Belgesi (1184, Athos Arşivi)
Akdes Nimet Kurat, Peçenek Tarihi
Halil İnalcık, Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet
Tayyib Gökbilgin, Rumeli’de Yörükler ve Evlad-ı Fâtihân
Levent Kayapınar, “Selanik Vilayeti ve Evlâd-ı Fâtihân”
Anton Tuma, Die Türken in Europa
İskender Özsoy, İki Vatan Yorgunları
Nevzat Varhan, Mübadeleden Günümüze Ocaklar Beldesi (Gonia)
Hüsnü Yazıcı, Karacaova / Karacaabad 1831 Yılı Nüfus Defteri
Tasfiye Talepnameleri (Mübadele sürecinde mülkiyet ve hak taleplerine dair belgeler)
Bağımsız Araştırmacı Yazar
Hüsnü Yazıcı
1964 Sarıyer Bahçeköy doğumlu, ilkokulu Bahçeköy’de, orta ve liseyi Sarıyer’de okudu. Ticaret hayatına Bahçeköy’de zahireci ve odun müteahhidi olarak başladı. Askerlik dönüşü 1987 yılında Sarıyer’de marketçilik yapmaya başladı; o zamanki şartlarda değişik promosyonlarla İstanbul’da ses getirdi. Askerliğini İzmir Poligonda 84/2 Talim Öğretmeni ve Yazıcı olarak yaptı.
Bahçeköy Spor Kulüp Başkanlığı döneminde kulüp binası ve lokali kazandırdı. Sarıyer Spor Kulübünde birinci lige çıkan takımda şampiyonluk gören yöneticilerden ve kulüpte haysiyet divan kurulu üyesidir.
İki dönem Belediye Meclis Üyeliği, DYP Belde Başkanlığı, İsmar Marketçiler Kurucu Üyeliği, Sarıyer Lozan Mübadiller Derneği Kurucu Üyeliği ve çeşitli sosyal derneklerde üyeliği vardır. Babası hayrına 1994 yılında Bahçeköy Cami Şadırvanını yapmıştır.
“Dünden Bugüne Sarıyer’in Bahçeköy’ü”, “Karacaova ve Göstelup Köyü”, “Karacaova/Karacaabad 1831 yılı nüfus defteri”, “Selanik Karacaova bölgesi mübadelede köylerinden gelen aileler”, “Selanik'ten Sarıyer'e 1924” adlı beş kitabı bulunmaktadır.
Belgeli ✅
Karacaova: Tarih, Kimlik ve Bellek – Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Dönemi Türk ve Müslüman İskânı
Hüsnü Yazıcı
E-posta: husnuyazici64@gmail.com
Özet
Karacaova (Moglena), günümüz Yunanistan’ında Vodina (Edessa) ile Gevgeli arasında yer alan stratejik ve verimli bir ovadır. Bu çalışma, Karacaova bölgesinin Osmanlı öncesinden başlayarak Osmanlı döneminde Türk ve Müslüman iskânını incelemektedir. Bölge, Bizans döneminden itibaren Peçenek ve Kuman boylarının yerleşimine sahne olmuş, Osmanlı fethiyle birlikte Evlad-ı Fatihan politikası çerçevesinde Anadolu’dan ve Rumeli içlerinden getirilen Müslüman-Türk gruplarla yeniden iskân edilmiştir. Arşiv belgeleri, kronikler ve sözlü tarih verileri ışığında Karacaova’nın askerî, sosyal ve kültürel açıdan Türkleşme ve İslamlaşma süreci ortaya konmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Karacaova, Moglena, Türk ve Müslüman İskânı, Evlad-ı Fatihan, Osmanlı İskân Politikası.
Abstract
Karacaova (Moglena) is a strategically located and fertile plain between Vodina (Edessa) and Gevgeli in present-day Greece. This study examines the settlement of Turks and Muslims in the Karacaova region from the pre-Ottoman period through the Ottoman era. From the Byzantine period onwards, the area saw the settlement of Pecheneg and Cuman tribes, and following the Ottoman conquest, it was resettled under the Evlad-ı Fatihan policy with Muslim-Turkish groups brought from Anatolia and other parts of Rumelia. Based on archival records, chronicles, and oral history, this paper reveals the military, social, and cultural processes of Turkification and Islamization in Karacaova.
Keywords: Karacaova, Moglena, Turkish and Muslim Settlement, Evlad-ı Fatihan, Ottoman Settlement Policy.
Giriş
Bu çalışma, Karacaova bölgesinde Osmanlı öncesi ve Osmanlı dönemi boyunca gerçekleşen Türk ve Müslüman iskânını incelemektedir. Amaç, bölgedeki demografik ve kültürel yapının oluşum sürecini ortaya koymak; özellikle Osmanlı iskân politikaları çerçevesinde Karacaova’nın nasıl Türkleştirildiğini ve İslamlaştırıldığını belgelerle desteklemektir.
1. Bizans Dönemi ve Erken Türk Varlığı (11–12. Yüzyıl)
Karacaova (Moglena), 11. yüzyıldan itibaren Bizans kroniklerinde Peçenek ve Kuman boylarının yerleşim alanı olarak geçmektedir¹. Anna Komnene² ve Zonaras³, Moglena bölgesinde bu Türk topluluklarının varlığını açıkça kaydeder. Akdes Nimet Kurat⁴, Osmanlılar XIV. yüzyılda bölgeye geldiğinde bu toplulukların hâlâ Türk kimliğini koruduğunu belirtir.
2. Moglena ve Lavra Belgesi (1184)
İmparator Andronikos I Komnenos’un 1184 tarihli prostaxis belgesi⁵, Kumanların Büyük Lavra Manastırı’na ait yaylaklarda hayvanlarını otlattığını ve vergi ödediğini kaydeder. Bu durum, Kumanların Bizans’a tabi, yerleşik ve kayıtlı bir topluluk olduğunu gösterir.
3. Osmanlı Fethi ve Evlad-ı Fatihan İskânı (14. Yüzyıl Sonu)
Osmanlı fethi sonrası Karacaova, Evlad-ı Fatihan iskân politikası çerçevesinde Türk ve Müslüman unsurlarla yeniden düzenlendi⁶. Evrenos Bey komutasındaki fetih ordusu, bölgeye Anadolu’dan Türkmen gruplar ve Rumeli içlerinden Müslüman nüfus yerleştirdi. Böylece bölgenin askerî güvenliği sağlanırken tarımsal üretim artırıldı.
4. Osmanlı Dönemi Karacaova İskânı (15.–19. Yüzyıl)
Osmanlı idaresinde Karacaova, stratejik konumu gereği yoğun Türk ve Müslüman iskânına sahne olmuştur.
• Anadolu’dan gelen Konyar Türkmenleri: 16. ve 17. yüzyıllarda özellikle Konya, Karaman ve çevresinden getirilen Konyar boyları bölgeye yerleştirilmiştir. Anton Tuma, Die Türken in Europa adlı eserinde Karacaova ve çevresine Konyar Türklerinin yerleştirildiğini açıkça belirtir. Bu yerleşim ayrıca Tayyip Gökbilgin tarafından da belgelenmiştir.
• Rumeli akıncı beylerinin soyundan gelen Evlad-ı Fatihan aileleri: Osmanlı’nın fetih döneminde Rumeli’ye geçen akıncı beylerinin nesilleri Karacaova’da kalıcı köyler kurmuştur.
• Balkan içlerinden gelen Müslüman topluluklar: Osmanlı’nın Rumeli’deki diğer bölgelerinden güvenilir Müslüman nüfus Karacaova’ya getirilerek köyler yeniden canlandırılmıştır.
1720 tarihli Müdevver Defteri’ne göre Karacaova’daki 18 köyün 14’ü Evlad-ı Fatihan köyüdür (Levent Kayapınar, “Selanik Vilayeti ve Evlâd-ı Fâtihân”).
1831 tarihli Osmanlı nüfus sayımı ise bölgedeki köylerin tamamında askerî görevli veya tarım yapan Müslüman-Türk nüfusun bulunduğunu ortaya koymaktadır (Hüsnü Yazıcı, Karacaova/Karacaabad 1831 Yılı Nüfus Defteri).
5. Askerî Katkılar
Karacaova, Osmanlı ordusuna düzenli olarak asker sağlamıştır:
• 1802’de Mısır Seferi için 500 asker (C..AS.. 942–40871)¹⁶
• Balkan Savaşları öncesinde 250 piyade asker talebi
6. Vodina Camii
Fatih Sultan Mehmed Han tarafından yaptırılan Vodina Camii, Osmanlı arşiv belgelerinde H.EUM.3.Şb 27/66 numara ile kayıtlıdır¹⁷. Cami, yalnızca dini bir yapı değil, Karacaova’daki Türk ve Müslüman kimliğin simgesi olarak da önem taşımaktadır. Osmanlı döneminde vakıf gelirleriyle desteklenmiş, padişahın vakfiyesinde yer almıştır. 1919’da Yunan güçleri tarafından tahrip edilmiştir.
7. Eğitim ve İslami Kurumlar
Osmanlı döneminde Karacaova’da camiler, medreseler ve ibtidai mektepler açılmış; dini ve kültürel hayat Müslüman-Türk kimliği üzerine inşa edilmiştir.
Özellikle Notya köyünde 27 Temmuz 1893 tarihli H.13-01-1311 numaralı belgeye göre padişahın desteğiyle bir ibtidai mektep açılmış, hem maddi yardım yapılmış hem de mektebe padişahın adı verilmiştir.
20 Kasım 1892 tarihli H.EUM.5. numaralı belge ise Notya köyü ileri gelenlerinden Büyük Mustafa Bey ve Küçük Mustafa Bey’e Mecidiye Nişanı verildiğini kaydeder.
8. Öğretmen Tayinleri
• 3 Aralık 1913 (MF.MKT.): Fuştanlı öğretmen Ali Rıza Efendi, Ankara’ya tayin edildi.
• Gabrişte köyü muallimi Yusuf Ziyaeddin Efendi, Adana Karaisalı Rüştiyesi’ne atandı.
• Gastelop köyü halkı, Mahmud oğlu Hüseyin Efendi’nin tekrar muallim olarak atanmasını talep etti.
9. Sözlü Kaynaklar
• Süleyman Ilgaz (1900, Gustulup): “Gustulup Türk köyüdür. Cami, medrese, değirmen vardı. Hasan, Mehmet, Muhammed Hocalar bize Kur’an öğretti. Zengindik.” – İskender Özsoy, İki Vatan Yorgunları: Mübadele Acısını Yaşayanlar, s. …
• Ali Solmaz (1898, Kapiyani): “Bin hanelik köyümüz Türk köyüydü. 40–50 hane Hristiyan vardı. Rum, Bulgar ve Roman’dılar. Bize ‘ağa’ derlerdi. İşçi olarak çalışırlardı.” – İskender Özsoy, İki Vatan Yorgunları: Mübadele Acısını Yaşayanlar, s. …
• Abdullah Arıç (1894, Fuştan): “Fuştan Türk köyü yaklaşık 500 haneydi. Nahiye müdürümüz, Atatürk’ün eniştesi Ohrili Faik Bey’di. Yunan çeteleri köyleri yaktı. Biz bu olayları tepelerden seyrettik.” – Tercüman Gazetesi röportajı
10. Lozan Mübadele Süreci (1923–1924)
30 Ocak 1923 Lozan Antlaşması Mübadele Protokolü²⁸ ile Karacaova’daki Türk ve Müslüman nüfus mübadele kapsamında Anadolu’ya göç etti.
Sonuç
Karacaova bölgesi, hem Osmanlı öncesinde hem de Osmanlı döneminde yoğun bir Türk ve Müslüman iskânına sahne olmuştur. Osmanlı iskân politikaları sayesinde bölge hem stratejik hem de kültürel açıdan Osmanlı Rumelisi’nin güçlü bir Türk-Müslüman yerleşim alanı hâline gelmiştir. Bu miras, Lozan Mübadele Protokolü ile Türkiye’ye taşınmıştır.
Kaynakça
• Anna Komnene. Alexiad. Çev. E.R.A. Sewter. London: Penguin, 2003.
• Zonaras, Ioannes. Epitome Historiarum. Bonn: Weber, 1897.
• Akdes Nimet Kurat. Peçenek Tarihi. Ankara: TTK, 1937.
• Halil İnalcık. Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet. İstanbul: Kronik, 2016.
• Gökbilgin, Tayyib. Rumeli’de Yörükler ve Evlad-ı Fatihan. İstanbul: İÜEF, 1957.
• Tuma, Anton. Die Türken in Europa.
• Kayapınar, Levent. “Selanik Vilayeti ve Evlâd-ı Fâtihân”, Mübadil Kentler: Yunanistan, Lozan Mübadilleri Yayınları, İstanbul, 2012, s. 48-106.
• Yazıcı, Hüsnü. Karacaova/Karacaabad 1831 Yılı Nüfus Defteri. İstanbul: Yazar Yayınları, 2023.
• Osmanlı Arşiv Belgeleri: C..AS.. 942–40871; H.EUM.3.Şb 27/66; H.EUM.5.; H.13-01-1311; MF.MKT.
• Lozan Mübadele Protokolü, 1923.
• Özsoy, İskender. İki Vatan Yorgunları: Mübadele Acısını Yaşayanlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 2003.
• Tercüman Gazetesi, Abdullah Arıç röportajı.
Yazar Hakkında (Akademik Özgeçmiş)
Hüsnü Yazıcı, 1964 yılında İstanbul, Sarıyer-Bahçeköy’de doğdu. Ticaret hayatına 1980’lerde başladı. Bahçeköy Spor Kulübü Başkanlığı, Sarıyer Spor Kulübü Yönetim Kurulu Üyeliği, iki dönem Belediye Meclis Üyeliği, DYP Belde Başkanlığı, İsmar Marketçiler Derneği Kurucu Üyeliği, Sarıyer Lozan Mübadilleri Derneği Kurucu Üyeliği görevlerinde bulundu.
1923 Lozan Mübadelesi ve Karacaova bölgesi üzerine araştırmalar yaptı; Osmanlı arşiv belgeleri ve sözlü tarih çalışmalarıyla bölge tarihi üzerine eserler verdi.
Yayınlanmış eserleri:
• Dünden Bugüne Sarıyer’in Bahçeköy’ü
• Karacaova ve Göstelup Köyü
• Karacaova/Karacaabad 1831 Yılı Nüfus Defteri
• Selanik Karacaova Bölgesi Mübadelede Köylerinden Gelen Aileler
• Karacaova: Tarih, Kimlik ve Bellek
• Selanik’ten Sarıyer’e
E-posta: husnuyazici64@gmail.com
#HüsnüYazıcı
#karacaova
#karacaabad
#selanik
#mübadele
#mübadil
#rumeli
#moglena
#Alpomia
#iskan
#edirne
#izmir
#bursa
#çanakkale
#istanbul
Karacaova (Karacaabad) Bölgesinin Tarihsel Gelişimi
Karacaova (Karacaabad) Bölgesinin Tarihsel Gelişimi
Karacaova (Karacaabad), tarih boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış önemli bir bölgedir. Özellikle Bizans ve Osmanlı dönemlerinde bölgenin önemi artmıştır.
Bizans Dönemi
* Hristiyan Türkler: Bölgede Peçenek, Kuman (Kıpçak) ve Uz-Oğuz gibi Hristiyan Türk toplulukları yaşamını sürdürmüştür.
* Makedonya'nın En Büyük Türk Yerleşimi: Bizans döneminde Karacaova, Makedonya'nın en büyük Türk yerleşim yeri olarak kabul edilir.
Osmanlı Dönemi
* Müslüman Türkler: Osmanlı hakimiyetiyle birlikte bölge ağırlıklı olarak Müslüman Türklerin yaşadığı bir yer haline gelmiştir.
* Evladı Fatihan, Konyar, Yörük: Bölgedeki Türkler, Evladı Fatihan, Konyar ve Yörük gibi farklı kökenlere sahip topluluklardan oluşmaktaydı.
* Karacaova ve Karacaabad Adları: Osmanlı döneminde bölgeye Karacaova adı verilmiş, idari merkezi olan kaza ise Karacaabad olarak anılmıştır.
Farklı Dönemlerdeki Adları
* Bizans, Bulgar ve Sırp Dönemleri: Bu dönemlerde bölgeye sırasıyla Alpomia, Moglena ve Olivir adları verilmiştir.
Özetle, Karacaova (Karacaabad) bölgesi, tarih boyunca farklı adlarla anılmış ve çeşitli halklara ev sahipliği yapmıştır. Bölgenin, özellikle Türkler açısından önemli bir yerleşim merkezi olduğu ve bu durumun Bizans döneminden itibaren devam ettiği görülmektedir.
Hüsnü Yazıcı
